Türk gastronomi dünyasının belki de üzerinde en çok tartışılan iki kavramı: Dolma ve sarma. Peki, hangi kullanım doğru ve bu bitmeyen savaşı kim kazanacak?
Kelime anlamı olarak “içi doldurulmuş şey” anlamına gelen dolma, aslında hem bir pişirme yöntemini hem de köklü bir mutfak tekniğini ifade eder. Bugün sofralarımızın baş tacı olan yaprak sarması ve biber dolması gibi lezzetler, kökleri antik Akdeniz mutfağına kadar uzanan çok eski bir geleneğin ürünüdür.
İlk Sarmalar Asma Değil, İncir Yaprağındandı!
Tarih akışında “sarma” işleminin ilk olarak asma yaprağıyla değil, incir yaprağıyla yapıldığını görüyoruz. İnsanoğlunun buğday ve çavdardan bile önce yetiştirmeye başladığı ilk bitkilerden biri olan incir (Ficus carica), bu tekniğin de öncüsü olmuştur. Örneğin Antik Yunan mutfağında, incir yaprağına sarılarak pişirilen ve içine tatlandırılmış peynir konan thrion adında bir yemek mevcuttu.
Konuyla ilgili bilinen en eski yazılı kayıtlardan biri ise M.Ö. 350 yılına, Yunan aşçı Archestratus’a aittir. Archestratus, palamut balığının incir yaprağına sarılarak pişirilmesini şu sözlerle tarif eder:
“Sonbaharda, Ülker takımyıldızı (Pleiades) batarken palamut pişirebilirsin… Bu balığı hazırlamanın en iyi yolu, onu incir yaprağı ve çok az taze kekikle lezzetlendirmektir. Balığı incir yapraklarına sarıp iple güzelce bağlayın, ardından sıcak küllerin altına gömün. Pişme süresini dikkatle izleyin ve fazla pişirmemeye özen gösterin.”
Asma yaprağı kullanılarak hazırlanan dolma tariflerinin ilk yazılı örneklerine ise M.S. 1. yüzyılda rastlıyoruz. Yani sarma ve dolma, ardında binlerce yıllık bir tarih barındırır.
Osmanlı Sarayı’nda Bir Klasiğe Dönüşüm
Sebzelerin içini doldurma veya yaprağa sarma geleneği, asıl ihtişamlı günlerini Osmanlı Saray Mutfağı’nda yaşamıştır. Zamanla saray mutfağının başyapıtlarından biri haline gelen bu lezzet, imparatorluğun geniş coğrafyasına da yayılmıştır. Alan Davidson, Oxford Companion to Food adlı eserinde bu süreci şöyle özetler:
“Dolma: Akdeniz usulü sebze dolması. İki ana kategorisi vardır: Etli dolmalar (genellikle sıcak servis edilir) ve pirinç dolgulular (kuruyemişli, kuru üzümlü veya bakliyatlı olup zeytinyağı ile soğuk servis edilir). Türkiye’de içi oyulmuş bir sebzeden yapılan ‘dolma’ ile dolgunun asma yaprağı veya lahana gibi yenilebilir bir yaprağa sarıldığı ‘sarma’ arasında bir ayrım yapılır. Dolma isminin kendisi ve bu yemeğin geniş coğrafi yayılımı, tekniğin Osmanlı İmparatorluğu’nun saray mutfağıyla ne kadar özdeşleştiğini gösterir.”
Biraz da Etimoloji
Etimolojik olarak “dolma” kelimesi, öz Türkçe olan “dolmak” fiilinden türemiştir. John Ayto, A’dan Z’ye Yiyecek ve İçecek kitabında, yemeğin Doğu Akdeniz’deki popülaritesine dikkat çekerek Yunancadaki dolmades kelimesinin kökeninin de Türkçeye dayandığını belirtir. Benzer şekilde, Arap, Levant (Syro-Filistin) ve Kuveyt mutfaklarında yaprak sarması için Türkçedeki “yaprak” kelimesinden türeyen yabraq veya brag terimleri kullanılır. Ermenicede kullanılan tolma/dolma kelimesinin ise, eski Ermenicede “üzüm” anlamına gelen toli kökünden geldiği düşünülmektedir.
Sadece dil değil, malzemeler de coğrafyaya göre şekil almıştır. Anadolu ve Balkan coğrafyasında “sarma” denince akla asma yaprağından sonra en çok lahana gelir. Kış aylarında hayati bir besin kaynağı olan lahana sarması, zamanla sınırları aşmıştır. Doğu Avrupa’da yaşayan Yahudiler koşer etle holishkes yaparken; etin pahalı veya bulunmaz olduğu dönemlerde iç harç olarak pirinç, arpa, ekmek veya kaşa (arpa lapası) kullanılmıştır. Slav kültürlerinde bu yemeğin izleri çok derindir: Rusçada golubtsy, Ukraynacada holubtsi, Lehçede gołąbki adını almıştır.
Lahananın yolculuğu bununla da sınırlı kalmamıştır. 1715’te Poltava Savaşı’nın ardından Osmanlı’ya sığınan İsveç Kralı XII. Charles (Demirbaş Şarl) ülkesine dönerken, yanındaki Türk aşçılar ve alacaklılarla birlikte lahana sarmasını da İsveç mutfağına sokmuştur. Bu yemek bugün İsveç’te kåldolmar olarak bilinir. Farklı coğrafyalar dolmaya hep kendi yorumlarını katmıştır; örneğin Basra Körfezi’nde dolmalar basmati pirinci, domates, soğan ve yoğun kimyonlu iç harçlarla zenginleştirilmiştir.
Peki Sonuç: Dolma mı, Sarma mı?
Tarihe ve sözlüklere dikkatle baktığımızda cevap aslında çok net. Ahmed Vefik Paşa’nın 1876 tarihli ünlü lügati Lehce-i Osmani’de sarma; “Ufak yaprak dolması” olarak tanımlanır.
Yani dilbilimsel ve tarihi açıdan dolma, “içi doldurulmuş her şey” için kullanılan kapsayıcı bir üst başlıktır. Patlıcan, kabak, biber gibi sebzelerin oyulmasıyla yapılanlara dolma; iç harcın yaprak gibi bir malzemeyle sarılmasıyla elde edilen türlere ise “sarma” (veya yaprak dolması) adı verilir. Kısacası sarma, aslında dolma ailesinin özel bir alt türüdür.
Sonuç olarak her iki terim de tarih, kültür ve dil açısından doğrudur. En kapsayıcı ve doğru ifadeler ise “yaprak dolması” ya da “yaprak sarması”dır. Hangisini kullanırsanız kullanın; tabağınızdaki yemeğin, sofralarımızın binlerce yıllık vazgeçilmez bir mirası olduğu gerçeği asla değişmeyecek!
Kaynaklar:
- The Classical Cookbook, Andrew Dalby & Sally Grainger [J. Paul Getty Museum: Los Angeles], 1996
- John Ayto, A’dan Z’ye Yiyecek ve İçecek, Oxford University Press
- Alan Davidson, Oxford Companion to Food, Oxford University Press, 1999
- Ahmed Vefik Paşa, Lehce-i Osmani, 1876
- Romano Britain, “Mackerel Stuffed Vine Leaves” Recipes
Kapaktaki görsel: AI’üddin Efendi
